Adım 1: Cümleyi iddiaya çevirin
"Güvenilir", "lisanslı", "binlerce kullanıcı", "en hızlı" gibi ifadeler kontrol edilemez; önce ölçülebilir bir iddiaya çevrilmeleri gerekir. "Lisanslı" kim tarafından, hangi numarayla? "Binlerce" kaç ve kim saymış? İddiaya çevrilemeyen cümle bir slogandır; sloganlar kontrol edilmez, yalnızca fark edilir.
Bu adım on saniye sürer ve en çok iş gören adımdır. Bir sayfadaki cümlelerin çoğu bu elekten geçemez.
Adım 2: Yayıncıyı konumlandırın
Sayfayı kim yazmış ve neden? Kendi hizmetini anlatan bir işletme, deneyimini paylaşan bir kullanıcı ve bir kuralı açıklayan kurum aynı konumda değildir. "Hakkında" sayfası, adres çubuğu ve sayfanın kime bağlantı verdiği konumu gösterir. Yazar adı tek başına uzmanlık kanıtı değildir; adı doğrulayamıyorsanız o ayrıntıyı güven işareti olarak kullanmayın.
Aynı cümlenin on sitede tekrarlanması on kanıt değildir. Çoğu zaman tek bir metin kopyalanmıştır; bağımsız kaynak, aynı konuyu farklı bir yerden görendir.
Adım 3: Belgeye ulaşın ve içinde arayın
İddia bir belgeye, kurala ya da açıklamaya dayanıyorsa o belgeyi açın. Bağlantının var olması yetmez: açılan sayfa gerçekten o iddiayı içeriyor mu? Genel bir ana sayfaya verilen bağlantı, çok özel bir iddiayı desteklemez. Belgenin içinde ilgili cümleyi bulun; bulamıyorsanız bağlantı süs olarak oradadır.
Ekran görüntüleri belge değildir. Nereden, ne zaman alındığı bilinmeyen bir görüntü, araştırılacak bir ipucudur; kanıt değildir.
Adım 4: Tarih ve kapsamı eşleştirin
Belge bulundu; şimdi iki soru: ne zaman yazıldı ve kimi kapsıyor? Üç yıl önceki bir kural bugün değişmiş olabilir; bir ülke için geçerli bir açıklama başka bir ülkede anlamsızdır. "Yeni" görünen bir sayfa eski bir metni aktarıyor olabilir; tarihi sayfanın değil, belgenin tarihi olarak okuyun.
Tarayıcıdaki kilit simgesi bu adımda size yardım etmez. Kilit, bağlantının şifreli olduğunu söyler; sayfanın doğru söylediğini ya da kime ait olduğunu söylemez. Tarayıcı geliştiricileri bu yüzden simgeyi güven işareti olarak okumamanızı önerir.
Sonuç "bilmiyorum" olabilir
Dört adımın sonunda kesin bir karar çıkmak zorunda değildir. "Belgeyi bulamadım, iddiayı askıda tutuyorum" geçerli ve çoğu zaman en doğru sonuçtur. Askıda tuttuğunuz iddiayı not edin: sayfa adresi, iddianın bir cümlelik özeti, kontrol tarihi. Bir hafta sonra aynı iddiayla yeniden karşılaştığınızda nereden başlayacağınızı bilirsiniz.
Bu yayındaki kaynak bağlantıları da aynı dört adımla sınanabilir. Bağlantının varlığına değil, yanındaki cümleyi gerçekten destekleyip desteklemediğine bakın.
Dayanaklar ve ileri okuma
Bu yazı genel dijital okuryazarlık bilgisi verir. Herhangi bir şirketin kimliği, hizmeti ya da güvenilirliği hakkında olumlu veya olumsuz bir hüküm içermez.